Nằm bên dòng sông Tích hiền hòa, xã Phúc Thọ (huyện Phúc Thọ, Hà Nội) không chỉ nổi tiếng với cảnh sắc thanh bình, con người hiền hậu, mà còn lưu giữ nhiều giá trị văn hóa dân gian đặc sắc. Trong đó, "nghề" bắt cá bằng dập sào – một hình thức đánh bắt cá truyền thống có từ xa xưa – vẫn được người dân nơi đây duy trì, trở thành nét đẹp độc đáo trong đời sống lao động vùng quê ven sông.
Tương truyền, ngôi đình Tường Phiêu – ngôi đình cổ linh thiêng của địa phương – là nơi thờ phụng Tản Viên Sơn Thánh, vị thần đứng đầu "Tứ bất tử" trong tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Người dân nơi đây kể lại rằng, chính Đức Thánh Tản Viên đã dạy dân vùng Tường Phiêu, Tuy Lộc cách đánh bắt cá trên dòng Tích Giang thuở xưa. Theo truyền thuyết, khi đi khắp mọi miền, Thánh Tản Viên đã truyền dạy cho nhân dân nhiều nghề để mưu sinh: dạy làm ruộng, dệt lụa, luyện võ, múa hát, săn bắn… Và khi đến vùng đất Phúc Thọ, thấy người dân chỉ biết mò cá, úp cá bằng tay rất vất vả, Ngài đã bày cách đan vó, làm dập sào, chế tạo cần trục, dây kéo để đánh bắt cá hiệu quả hơn. Từ đó, nghề kéo vó, dập sào ra đời và được lưu truyền qua bao thế hệ.
Độc đáo “nghề” bắt cá bằng dập sào ở Phúc Thọ
Theo các bậc cao niên trong làng, "dập sào" là một hình thức đánh cá truyền thống, sử dụng cây tre dài, đầu gắn vó hoặc lưới, người dân dưới sông dập sào xuống nước để tạo lực hút, khiến cá, tôm mắc vào lưới. Dụng cụ đơn sơ nhưng đòi hỏi người làm nghề phải có sức khỏe, kinh nghiệm và sự khéo léo trong từng nhịp dập, để không làm đục nước, khiến cá chạy mất.
Sau mỗi mùa nước lên, làng lại rộn rã tiếng người, tiếng nước, tiếng cười vang vọng khắp các khúc sông. Cứ đến mùa đánh cá, người làng Tường Phiêu lại tụ họp thành từng tốp từ 50 – 60 người, cùng nhau xuống sông. Người cầm vó, người quăng lưới, người dập sào, tất cả hòa vào nhau trong không khí lao động vui tươi, hứng khởi. Đó không chỉ là công việc mưu sinh, mà còn là dịp để gắn kết cộng đồng, thể hiện tinh thần đoàn kết, sẻ chia của người dân Phúc Thọ. Cá bắt được thường là các loại cá tự nhiên như cá rô, cá chép, cá diếc, cá trắm… – những sản vật quê hương được mang về chế biến thành món ăn dân dã, đậm hương vị đồng quê.
Gắn liền với nghề đánh cá truyền thống là lễ hội rước Tam vị Thánh Tản và Thành Hoàng làng từ đình Cả lên đền Ngô Sơn (đền Ngo), được tổ chức vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Đây là dịp để nhân dân tưởng nhớ công ơn Đức Thánh Tản Viên – người đã dạy dân nghề đánh cá, trị thủy, giúp dân no ấm. Lễ rước diễn ra trang nghiêm, rực rỡ cờ hoa, tái hiện cảnh xưa khi dân làng cầm đuốc tiễn Ngài trở về núi. Hình ảnh hàng trăm ngọn đuốc lập lòe soi sáng dòng sông, hòa cùng tiếng trống, tiếng chiêng, lời hát dân ca, tạo nên không khí linh thiêng và xúc động, thể hiện lòng biết ơn sâu sắc của hậu thế.
Trải qua bao thăng trầm của thời gian, nghề dập sào vẫn được người dân Phúc Thọ lưu giữ như một phần ký ức văn hóa. Dù ngày nay, nhiều nơi đã chuyển sang sử dụng các phương pháp đánh bắt hiện đại như kích điện, thuốc nổ hay lưới vây công nghiệp, nhưng người dân ven sông Tích vẫn tự nhắc nhau: "Không dùng cách tận diệt, phải giữ nghề cha ông truyền lại." Chính sự ý thức ấy đã giúp môi trường sông nước trong lành, nguồn thủy sản được bảo tồn, và nghề dập sào vẫn còn chỗ đứng trong nhịp sống hiện đại.
Nhiều người cao tuổi trong làng cho rằng, việc duy trì nghề dập sào không chỉ để bắt cá, mà còn là cách lưu giữ bản sắc quê hương. Mỗi nhịp dập sào là tiếng vọng của quá khứ, là câu chuyện kể về sự sáng tạo, cần cù của người dân vùng sông nước. Cũng từ đây, nhiều thế hệ trẻ trong làng thêm trân trọng cội nguồn, yêu hơn những giá trị văn hóa truyền thống của quê hương Phúc Thọ.
Ngày nay, chính quyền xã Phúc Thọ cũng đang khuyến khích việc bảo tồn các giá trị văn hóa dân gian, đưa nghề dập sào trở thành một nét đặc trưng trong các hoạt động văn hóa, du lịch trải nghiệm. Du khách đến với Phúc Thọ không chỉ được ngắm cảnh sông Tích thơ mộng, mà còn có thể tận mắt chứng kiến, thậm chí tham gia cùng người dân dập sào bắt cá – một trải nghiệm thú vị, gần gũi và đậm chất quê.
Nghề dập sào ở Tường Phiêu, Phúc Thọ, vì thế, không chỉ là một phương thức mưu sinh mà còn là minh chứng sống động cho sự gắn bó giữa con người với thiên nhiên, giữa lao động và tín ngưỡng, giữa truyền thống và hiện đại. Giữ gìn nghề dập sào cũng chính là giữ gìn linh hồn của làng quê – nơi những giá trị văn hóa dân tộc vẫn bền bỉ chảy mãi cùng dòng sông Tích xanh trong.